Category Archives: Cadwraeth

Dadleuon Gwag yr M4

Daeth nifer o sylwadau i’r fei yn ddiweddar fel canlyniad i benderfyniad Plaid Cymru i beidio â chefnogi’r Ffordd Ddu yn y Cynulliad wedi mis Mai.

Mae’r Ffordd Ddu – traffordd 6-lôn i’r de o Gasnewydd – yn gynllun dinistriol tu hwnt. Mae rhagor o fanylion am yr effaith amgylcheddol a’r sail (os o gwbl) tros ei hadeiladu mewn cyfres o erthyglau am:

A mae erthygl bellach sy’n datgymalu honiadau Llywodraeth Cymru fod y byd yn mynd i ddod i ben os na fyddwn yn adeiladu’r draffordd hon yn o sydyn.

Ond mae’n debyg nad ydy rhai pobl a ddyle gwybod yn well wedi eu darllen. Felly dyma rai ffeithiau cryno i Paul Flynn a’i gyfeillion sydd â’u pryd ar wastraffu hyd at £2 billiwn ar gynllun diangen pan fo llai o draffig ar heolydd Cymru nawr nag y bu yn 2007 a phan fo gwasanaethau cyhoeddus yn gwegian o dan straen diffyg cyllid.

Mae Paul yn honni bod ‘na tagfeydd yn ddyddiol a ‘llygredd sy’n cynyddu’.

Ond nid dyna yw’r gwirionedd. Am rannau helaeth iawn o’r dydd mae’r draffordd yn llifo’n rhwydd (mae cŵyn wrth law y Comisiynydd Gwybodaeth am fethiant Llywodraeth Cymru i ddarparu’r gwybodaeth manwl). A sut all llygredd fod ar gynnydd pan fo 1% yn llai o draffig ar heolydd Cymru nawr nag y bu yn 2007?

Dyma Paul yn honni bod unrhyw gynllun heblaw am y Ffordd Ddu yn mynd i ‘lwytho llygredd yng nghanol Casnewydd’.

Ond fe welwyd eisoes mai 8 tŷ yn unig sydd o dan warchodaeth oherwydd llygredd sy’n deillio o’r M4. Oni bai bod y 72 o bobl sy’n marw oblegid llygredd aer pob blwyddyn i gyd yn byw yn yr 8 tŷ yma mae angen ffordd arall o weithredu ar lygredd aer nag adeiladu traffordd newydd.

Dyma Andrew Morgan, Arweinydd Cyngor Rhondda Cynon Taf

Dim ots gan Andrew, mae’n debyg, am y 26,978 o deuluoedd yn Rhondda Cynon Taf sydd heb gar neu fan (27% o holl deuluoedd yn y sir). Mae’n hapus iawn i wastraffu hyd at £2 biliwn o arian pobl eraill i adeiladu traffordd wnaiff galluogi pobl i yrru allan o Gymru am 70mya.

Beth am ward Andrew Morgan, sef Gorllewin Aberpennar? O’r 1,970 o deuluoedd sy’n byw yn y ward, 740 sy heb gar neu fan. Dyna i chi 38% o boblogaeth ward Mr Morgan sydd â llawer iawn o ddiddordeb mewn gwariant £2 biliwn ar draffordd fydd fawr o ddim defnydd iddyn nhw. Wedi’r cwbl, mae â 39% o deuluoedd y ward problem iechyd tymor-hir neu anabledd. Oes ffordd well o wario £2 biliwn yn nhyb y bobl yma, tybed?

Ac wrth gwrs, nid yw “busnes” yn unfarn o blaid y draffordd hon. Mae’r FSB, sy’n cynrychioli 10,000 o fusnesi ledled Cymru yn gwbl yn erbyn y cynllun.

Dyma Jayne Brencher, Cynghorydd Trallwn a Maer Tref Pontypridd

Mae Jayne yn gwybod pob dim sydd i’w wybod am ‘ddiffyg dealltwriaeth’. Wedi’r cyfan, am bob £1 a werir ar y cynllun anferth hwn, fe ddaw £1 yn ôl i’r economi.

Buddsoddwch bunt a chewch chi un yn ôl. Mae’r prosiect yma yn fuddsoddiad tipyn yn unig yn well na stwffio £1 biliwn o dan eich matras.

Os mai dyna yw “yr hyn sydd ei angen ar yr economi”, mawr ddiolch nad ydy Jayne mewn sefyllfa i wneud niwed pellach i economi Cymru.

Mae ward cyngor tref Mrs Brencher, Trallwn, o fewn ward Trallwng o ran Cyngor Rhondda Cynon Taf. Mae 1,678 o deuluoedd yn Nhrallwng; o’u plith mae 425 heb fan na char, sef 25% o’r boblogaeth. 30% o’r ward sydd â phroblem iechyd tymor-hir neu anabledd. “Extraordinary ignorance”. Gwir y gair, Cynghorydd Brencher.

Felly gair i’r gall i’r sawl sy’n honni fod yn rhaid i rywbeth fod yn gywir achos bod Llywodraeth Cymru neu’i chyfeillion yn y CBI yn ei ddweud.

Gwiriwch eich ffeithiau cyn bwrw eich boliau ar y tonfeddi. A pheidiwch ag ail-adrodd sefydliadau ddyle eu hunain wybod yn well. Wedi’r cwbl, nid yw Llywodraeth Cymru tu hwnt i gelwydda os mae am fwrw ymlaen â chynllun, doed â ddel.

Llygredd yng Nghasnewydd

Mae Paul Flynn, Aelod Seneddol Gorllewin Casnewydd, wedi mynd i’r tonfeydd yn ddiweddar i gwyno ynghylch llygredd aer yng Nghasnewydd.

Ac mae Paul yn iawn i bryderu am lygredd aer yng Nghasnewydd – mae ymhlith y llefydd mwyaf afiaich ei awyr yng Nghymru. Ond os mae wir am weithredu ynghylch llygredd aer, nid yr M4 ddyle fod canolbwynt ei ymdrechion a’i rethreg. Achos o’r holl Ardaloedd Rheoli Ansawdd Aer yng Nghasnewydd:

  • Mae Heol Casgwent yng nghanol y ddinas a dim oll i’w wneud â thraffig ar y draffordd
  • Mae Heol Malpas (wedi’i dynodi yn 2005), ar bwys Stryd Prospect, tamaid i’r gogledd o ganol y ddinas a mae problemau llygredd aer yn ymwneud â thraffig ar yr A4051, nid y draffordd
  • Mae ardal arall ar Heol Malpas (wedi’i dynodi yn 2011) i’r gogledd o’r draffordd ar bwys Heol Graig Park. Does â’r un hon ddim i’w wneud â’r M4
  • Mae Heol Caerllion i’r de o’r draffordd a thraffig ar y B4596, Heol Caerllion ei hun, sy’n gyfrifol
  • Mae Stryd Fawr, Caerllion yng Nghaerllion ac ymhell o’r draffordd
  • Ardal Rheoli Llygredd Aer ar gyfer un tŷ ar bwys y draffordd ydy Royal Oak Hill
  • Dau dŷ, un ar bob ochr o’r M4, sydd i’w canfod yn ardal Glasllwch
  • Dau dŷ i’r gogledd o’r M4 ac un i’r de sy’n gyfrifol am ardal Shaftesbury, er mae’r A4051 yn rhwym o gyfrannu at lygredd aer yn yr ardal hon
  • Dau dŷ i’r de o’r M4 sy’n gyfanswm ardal St. Julian’s

Felly, o’r naw Ardal Rheoli Llygredd Aer yng Nghasnewydd, does â phump ddim oll i’w wneud â’r draffordd. A mae’r pedwar ardal arall yn gwarchod 8 tŷ o lygredd. Mae Paul am i ni wario £2 biliwn er mwyn sicrhau awyr iach i breswylwyr wyth tŷ.

Nawr dwi ddim am eiliad yn dweud nad ydy iechyd pob unigolyn yn bwysig. Ond pan fo’r £2 biliwn hynny o wariant mewn cystadleuaeth â’r Gwasanaeth Iechyd yn gyffredinol, mae gwariant ar sail ansawdd aer i wyth teulu yn edrych braidd yn anghymesur.

Sut allem ni daclo ansawdd aer gwael mewn dinasoedd? Mae’r ateb wedi bod yn hollol glir ers amser pys. Mae’r holl ardaloedd rheoli llygredd aer uchod wedi’u dynodi oherwydd NO2 sy’n dod allan o bibellau ceir, bysiau a loriau. Felly yr unig ffordd i leihau’r llygredd hwnnw yw i leihau’r defnydd o gerbydau wedi’u pweru gan betrol a dîsl.

A mae gwneud hynny trwy:

  • Buddsoddi llawer iawn mwy mewn hwyluso teithio ar gefn beic ac ar droed, gan gynnwys gosod lonydd i feiciau sy wedi’u hamddiffyn rhag llif y traffig (yn 2006 bu Llywodraeth Cymru yn gwario 76% o’i gyllideb teithio ar heolydd a llai na 0.1% ar deithio’n iachus)
  • Sicrhau parthau 20mya ym mhob rhan o’r ddinas
  • Newid systemau teithio’r ddinas i’w wneud yn haws i gyrraedd canol y ddinas mewn bws a thrên (yn yr achos yma, cefnogi Metro De Cymru sydd angen – er bod Mr Flynn yn credu y bydde’r cyfraniad yn ‘ymylol
  • Cyfyngu ar ryddid ceir i gyrraedd canol y ddinas

A bydde £2 biliwn yn mynd ymhell, pell i ddatrys rhai o’r problemau yma.

Oes, mae llygredd ar grwydr yng Nghasnewydd. Ond pa lygredd sydd gwaethaf?

Llygredd aer digon gwael i achosi dynodiad rheoli llygredd i breswylwyr 8 o dai y sir (poblogaeth 145,700).

Neu’r llygredd sy’n mynnu gwario £2 biliwn ar gyllun sy wedi seilio ar rith a chelwydd fydd yn gyrru trwy 5 SoDdGA ac un SAC, a bydd â’r effaith o hybu rhagor o ddefnydd o geir – fydd yn ei dro yn gwaethygu ansawdd aer?

Llond Drol o Gelwyddau

Nid ar chwarae bach mae cyhuddo Llywodraeth Cymru o gelwydda, gwyrdroi’r gwirionedd a cham-ddefnyddio data.

Ond nid oes disgrifiad arall am y fath propaganda cywilyddus mae Llywodraeth Cymru yn brysur dosbarthu i gymunedau ledled de Cymru ynghylch eu cynlluniau i adeiladu traffordd newydd i’r de o Gasnewydd.

Beth ddigwyddodd i safonau, i degwch, i’r gwirionedd? Wedi’u taflu i’r neilltu mewn pwl o angerdd i sicrhau bod y neges ‘gywir’ yn cael ei throsglwyddo i’r cyhoedd, doed a ddêl.

Efallai bod Llywodraeth Cymru yn dechrau poeni nad yw’r cyhoedd yn credu bod y fath wariant – ar raddfa heb ei thebyg yn yr oes ddatganoledig – wedi’i gyfiawnhau. Wedi’r cwbl, bydde benthyg £500 miliwn o bunnoedd yn golygu toriadau enbyd mewn meyseydd datganoledig eraill am ddegawdau i ddod, wrth i drethdalwyr Cymru talu yn ôl i’r Trysorlys am ei haelioni.

Digon posib bod Llywodraeth Cymru yn dechrau rhyw banig ar drothwy blwyddyn etholiadol all fod yn anodd i’r Blaid Lafur. Mae’n gwybod fod cefnogaeth i’r cynllun yn isel. Oes yna rai yn y Blaid sy’n poeni’n arw am effaith posib y prosiect amhoblogaidd yma ar rai o’r seddi sydd yn y fantol yn y de? Sut arall esbonio arddangosfeydd yn Abertawe a Chaerfyrddin pell, ill ddau nid nepell o seddi fel Gŵyr, Llanelli a Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr, tra bo Port Talbot, Pen-y-Bont a Chastell Nedd (seddi saffach o lawer ac yn nes at y draffordd arfaethedig) i gyd hebddynt?

Ond pa sail sydd i’r honiadau difrifol am gelwydda a cham-ddefnyddio data?

Dwi ddim yn mynd i roi manylion am bob un o’r celwyddau. Ond dyma rai enghreifftiau.

M4 celwyddau

  1. Yn ôl Llywodraeth Cymru, mae 100,000 o gerbydau yn defnyddio’r draffordd bob dydd. Ond, wedi’i gladdu ym mherfeddion dogfen fanylach (t.16), dysgwn mai cyfartaledd y nifer cerbydau ar 5 cymal o’r M4 yw 100,000. 5 cymal? Beth ddigwyddodd i’r chweched cymal? Yr un a grybwyllir mewn graff ar dudalen 5 o’r un ddogfen, sy’n dangos bod 78,000 o gerbydau sy’n defnyddio’r cymal hwnnw. Pe bydde hwnnw wedi ychwanegu at y fformiwla, bydde’r nifer cyfartal ymhell islaw 100,000 – efallai mor isel â 90,000. Ond dydy hynny ddim yn edrych ‘cystal’ â 100,000, nag yw?
  2. Yn ôl Llywodraeth Cymru, bu’r heol 95% yn llawn yn 2014. Iesgob mawr, syndod fe fu unrhywun yn medru symud yn unman! Ond eto ar dudalen 16 o’r ddogfen fanlyach, dysgwn mai ar foreon gwaith yn unig, ar un cymal o’r draffordd yn unig, mewn un cyfeiriad yn unig y cyrhaeddir y ffigwr 95%. Felly ym mhob un man arall ac amser arall mae’r draffordd yn sylweddol llai prysur na 95%. Ond dyw hynny ddim yn ddigon dramatig i Lywodraeth Cymru, sydd am gyfleu’r syniad fod y draffordd yn gwegian dan straen aruthrol.
  3. Yn ôl Llywodraeth Cymru mae oedi ar y draffordd yn costi £78 miliwn pob blwyddyn i’r trueniaid sy’n teithio arni. Och a gwae! Rhaid oes gwneud rhywbeth. Hyd nes y sylweddolir, ar dudalen 17 o’r ddogfen fanlyach, bod y costau yma yn amcangyfrifon am yr hyn all ddigwydd, petai modelau hynod ffaeledig Llywodraeth Cymru a’r DfT yn profi’n gywir, erbyn 2037. Ie, dyna chi, proffwydo 22 mlynedd i’r dyfodol a smalio dyna ydy costau i bobl heddiw.
  4. Yn ôl Llywodraeth Cymru cost y cynllun fydd £1 biliwn. Paid poeni bod y Prif Weinidog wedi mynnu fe fydd y gost “llawer, llawer yn llai” na’r cyfanswm hwnnw. Achos dyma yw’r gwirionedd. Yn 2013 amcangyfrifwyd mai £998 miliwn (t.94) fydde’r gost. Ond bod y gost honno yn eithrio TAW. Braf o fyd lle y gellid bawb anwybyddu y dreth 20% ychwanegol honno! Mae hefyd yn anwybyddu’r costau cynnal a chadw o £613 miliwn, ac eithrio TAW. Yn ddiau fe fydd yr heol hon yn gofalu amdano’i hun! Yn ôl fy nghyfrifianell innau, mae cyfanswm y prosiect felly yn agos iawn at £2 biliwn. Sef dwbl y gost a honnir gan Lywodraeth Cymru.
  5. Os bydd cost y prosiect yn ddwbl yr amcangyfrifau, mae’n anorfod y bydd y buddion economaidd wedi’u haneru. Felly pan mae Llywodraeth Cymru yn honni bod £2 o fuddion i bob £1 o fuddsoddiad, yr hyn mae’n ei olygu yw bod dim budd o fath yn y byd o’r prosiect. Buddsoddwch bunt a chewch chi un yn ôl. Mae’r prosiect yma yn fuddsoddiad tipyn yn unig yn well na stwffio £1 biliwn o dan eich matras.
  6. Yn ôl Llywodraeth Cymru fe fydd mwy na 6,500 o swyddi yn cael eu creu gan y prosiect. A digon gwir, ar dudalen 17 o’r ddogfen fanylach, ceir y ffynhonell gadarn hon: EALI, Tabl 9.2, M4 CaN WelTAG Stage 1 & 2 Report (Gorffennaf 2014). Pwy fyse’n amau hynny? Wel, minnau am un. Ac i mawr rhyddhad i chi, ddarllenwyr, dwi wedi tyrchu yn y ddogfen honno. A nid yn Nhabl 9.2 y down ni o hyd i’r ffigwr yma, ond yn Nhabl 6.22 (t.150). A choeliwch chi ddim, ond senario ‘uchel’ o swyddi newydd ydy 6,750. Senario canolig ydy 2,800 (senario isel, gyda llaw, yw 750 o swyddi newydd).

Tro ar ôl tro ar ôl tro, llond drol o gelwyddau gan Lywodraeth Cymru. Wedi’u dewis yn fwriadol, yn unswydd i’n perswadio ni, y cyhoedd, mai prosiect teilwng ydy hwn.

Dwi wedi anfon ymholiad Rhyddid Gwybodaeth i ddarganfod:

  • Y sawl a gymeradwyodd y dewis o ffigyrau yma
  • Y sawl a gymeradwyodd y ddogfen derfynol
  • A oedd â’r Gweinidog fewnbwn i’r ffigyrau
  • Pob gohebiaeth parthed y ffigyrau yma

Dwi’n siwr fe fydd y canlyniadau o ddiddordeb i ni i gyd. Wedi’r cyfan, mae Côd y Gwasanaeth Sifil yn gosod disgwyliadau, gan gynnwys:

  • Gonestrwydd: bod yn onest ac yn agored (mae’n rhaid i chi beidio â chamarwain)
  • Gwrthrychedd: seilio’ch cyngor a’ch penderfyniadau ar ddadansoddiadau trylwyr o’r dystiolaeth (mae’n rhaid i chi beidio ag anwybyddu ffeithiau ‘anghyfleus’)

Mi oeddwn i’n gobeithio y bydde Llywodraeth Cymru yn sylweddoli eu camgymeriadau, ac, o dan y Côd, “Cywiro unrhyw camweddau cyn gynted ag y bo modd”. Ond dwi’n amau ymateb Llywodraeth Cymru fydd i wadu unrhyw gamweddau, celwyddau, gwyrdroi’r gwirionedd a cham-ddefnyddio data.

Felly dwi’n gobeithio y bydd Asiantaeth Safonau Hysbysebiadau yn dod i gasgliad gwrthrychol am y mater yma.

Cylchffordd Rasio Blaenau Gwent – Mwy Fyth o Lygredd

Disgrifir yr Arolygiaeth Gynllunio fel y canlynol mewn llythyr gan y Gweinidog Cynllunio, Carl Sargeant at Gadeirydd y Pwllgor Deisebau, William Powell:

… asiantaeth annibynnol weithredol Llywodraeth Cymru ac Adran Cymunedau a Llywodraeth Lleol yw yr Arolygiaeth Gynllunio, sydd wedi’i siarsio gan Weinidogion Cymru i wneud ystod o benderfyniadau ar eu rhan nhw. Mae’n hyrwyddo tecwch, tryloywder a di-dueddrwydd fel ei gwerthoedd craidd a gall benderfyniadau gan yr Arolygiaeth Gynllunio a Gweinidogion Cymru nad ydynt yn glynu at y gwerthoedd hynny gael eu herio yn y llysoedd.

A mewn ymgynghoriad diweddar ar y system cynllunio a’r Arolygiaeth, medd Llwyodraeth Cymru:

Mae’r drefn bresennol yn hyrwyddo lefel uchel o fewnbwn gan y cyhoedd, a safon uchel o benderfynidau wedi seilio ar egwyddorion tryloywder, tecwch a du-dueddrwydd.

Fe ddown ni yn ôl at y diffiniadau hynny nes ymlaen. Mae’n hynod o bwysig yng nghyd-destun y gwybodaeth a ddatgelwyd mewn perthynas â’r Cylchffordd Rasio.

Mae cyfres o ebyst wedi’u rhyddhau o dan y Ddeddf Rhyddid Gwybodaeth sy’n berthnasol i’r perthynas rhwng yr Arolygiaeth Gynllunio a Llywodraeth Cymru.

Mae Llywodraeth Cymru yn datgelu peth o’r stori ei hun yn y ddogfen sy’n gwrthod rhyddhau cyngor cyfreithiol:

Ym mis Rhagfyr 2013 derbyniodd Arolygiaeth Gynllunio Cymru cais o dan Adran 38 o Ddeddf Tir Comin 2006 am Gylchffordd Rasio Blaenau Gwent; yn benodol i adeiladu heolydd dros-dro, ffensio dros-dro, ffin i’r datblygiad dros-dro, a thynnu dŵr o’r fawn. Tynnwyd y cais yma yn ôl gan yr ymgeisydd ym mis Ebrill 2014.

Mae gyda Gweinidogion Cymru y grym i wneud penderfyniadau dros bob un cais Adran 38, neu rhai ohonynt yn unig. Os na fydd Gweinidogion Cymru yn gwneud y penderfyniad ar gais Adran 38, fe fydd yr Arolygiaeth Gynllunio yn gwneud y penderfyniad ar y cais, a bydd copi o’r penderfyniad yn cael ei anfon at Weinidogion a swyddogion am bwrpas gwybodaeth.

Fel y gwelir, Gweinidogion Llywodraeth Cymru (mae’n debyg, ar sail cyngor gan eu gweision sifil), sy’n penderfynu ai nhwthau neu’r Arolygiaeth Gynllunio sy’n gwneud penderfyniad ar gais dad-gofrestru tir comin o dan Adran 38.

Mae’n bwysig nodi hefyd (yn yr un ddogfen) bod Llywodraeth Cymru wedi dewis tynnu enwau rhai swyddogion yn ôl oherwydd nad ydynt yn ddigon uchel yn strwythur y gwasanaeth sifil i’w henwi. Gallem gymryd yn ganiataol felly mai pob enw sydd wedi’i grybwyll yn enw person sydd yn weddol uchel yn strwythur Llywodraeth Cymru neu yn yr Arolygiaeth Gynllunio.

Ar 23 Hydref 2013, mae Spencer Conlon (Llywodraeth Cymru) yn anfon ebost at Gary Haggaty (LlC), gan ddweud:

Bydde unrhyw gais [i dad-gofrestru tir comin neu adeiladu arno] yn cael ei ddelio â gan yr Arolygiaeth Gynllunio.

Ar 16 Rhagfyr 2013, mae Gareth Harvey (Arolygiaeth Gynllunio) yn anfon ebost at berson anhysbys:

Fe ddyle’r cais [Adran 38] gyrraedd ym mis Ionawr [2014] felly byddaf yn cysylltu â chi pan mae wedi cyrraedd parthed y sawl fydd yn gwneud y penderfyniad ayyb.

Yn amlwg, mae swyddogion Llywodraeth Cymru a’r Arolygiaeth Gynllunio yn credu ei bod yn hollol bosib mai’r Arolygiaeth fydd yn gwneud y penderfyniad ar y cais hwn. Yn wir, barn uwch-swyddog y Llywodraeth ydy mai cyfrifoldeb yr Arolygiaeth fydd hi.

Ar 6 Mawrth 2014, mae Spencer Conlon (LlyC) yn ysgrifennu at Gary Haggaty (LlyC):

Sefyllfa’r cais Adran 38 yw bod yr Arolygiaeth Gynllunio, sy’n delio â’r ceisiadau, wedi ystyried y cais yn fras ac erbyn hyn yn barod i ystyried y cais yn llawn. Y cwestiwn ydy a fydd Gweinidogion Cymru am gwneud y penderfyniad ai peidio.

Ar hyn o bryd mae’r Arolygiaeth Gynllunio ag awdurdod i wneud y penderfyniad, yn dilyn archwiliad cyhoeddus, os na fyddwn ni [Llywodraeth Cymru] yn gwneud y penderfyniad (yn debyg o fod yn ystod yr haf); byddant yn datgan eu penderfyniad mewn llythyr a rhoi gwybod i ni. Os byddwn ninnau yn gwneud y penderfyniad, byddant hwythau yn gwneud argymhellion ar ein rhan ni/ar ran Gweinidogion Cymru er mwyn i ninnau gwneud y penderfyniad terfynol.

Mae arweinydd tîm yr Arolygiaeth o’r farn y bydd tebygolrwydd uchel y bydd yr Arolygwr yn gwrthod y cais, os hwythau sy’n gwneud y penderfyniad, ar sail tynnu dŵr o’r mawn. Mae CNC wedi peidio argymell y cais ar sail tynnu dŵr o’r mawn, rhywogaethau gwarchodedig, a mynediad.

Mae dogfen wedi’i atodi i’r ebost sy’n esbonio:

Mae Arweinydd Tîm yr Arolygiaeth Gynllunio wedi dweud, ar ôl gweld y cais, fydde wedi synnu’n fawr pe na bydde’r arolygwr yn gwrthod y cais oherwydd tynnu dŵr o’r mawn. Mae angen penderfyniad ar yr Arolygiaeth erbyn diwedd mis Chwefror ai ni nai hwythau sydd am gwneud y penderfyniad.

Mae’r neges yma – a’r ddogfen a adroddir barn arweinydd tîm yr Arolygiaeth – yn syfrdanol. Er bod yr Arolygiaeth Gynllunio i fod yn gorff annibynnol, â thecwch fel un o’i werthoedd craidd, rhywsut mae gwybodaeth pwysig, cyfrinachol yn treiddio i’r Llywodraeth gan esbonio cyfeiriad tebygol penderfyniad yr Arolygiaeth. Yn amlwg mae’r gwybodaeth yma yn rhoi’r cyfle i’r Llywodraeth benderfynu a ydy’n debygol o hoffi penderfyniad yr Arolygiaeth, ac os nad ydyw (wrth gofio bod Llywodraeth Cymru eisoes wedi buddsoddi miliynau i’r fenter wallgof hon), y dyle gwneud y penderfyniad ei hun.

Ar 11 Mawrth, mae Gareth Harvey (Arolygiaeth) yn gofyn i Spencer Conlon (LlC) am ‘y penderfyniad ynghylch y sawl – ni neu chi – fydd yn gwneud y penderfyniad’.

Rhwng 17 a 20 Mawrth, mae Gareth Harvey (Arolygiaeth) yn cysylltu â Spencer Conlon (LlC) sawl gwaith:

Ydych chi wedi clywed unrhyw newyddion pellach parthed pwy fydd yn gwneud y penderfyniad [ar gais tir comin Cylchffordd Rasio]?

Dwi wedi trio eich galw chi sawl gwaith heddiw… Os gwelwch yn dda, a wnewch fy ngalw i parthed Cylchffordd Rasio ar frys fel ein bod yn gallu symud ymlaen.

Nad ydw wedi clywed dim o hyd, felly mae’n rhaid dod i’r casgliad nad ydy’r Prif Weinidog wedi dod i benderfyniad eto ar y sawl fydd yn gwneud y penderfyniad [Yr Arolygiaeth te’r Llywodraeth]… Mae bwriad gennyf anfon y llythyr prynhawn ‘ma.

Mae’n debygol felly mai y Prif Weinidog a benderfynodd tynnu’r penderfyniad terfynol oddi ar yr Arolygiaeth Gynllunio.

O’r diwedd, ar 20 Mawrth, siaradodd Gareth Harvey (Arolygiaeth) â Spencer Conlon (LlC). Yn ystod y sgwrs hwnnw, cadarnhaodd Spencer fod un o Weinidogion Cymru – erbyn hyn, rydym yn amau mai y Prif Weinidog Carwyn Jones oedd y Gweinidog hwnnw – am gwneud y penderfyniad terfynol. Ar 9 Ebrill daeth cadarnhad ysgrifenedig gan Spencer bod y penderfyniad hwn wedi’i gymryd.

Yn amlwg, rhwng 6 Mawrth a 20 Mawrth eleni, fe fu ‘na gryn tipyn o drafod a chyfyng-gyngor ar ran Llywodraeth Cymru. Wedi’r cwbl, dim ond 1% o’r holl benderfyniadau yma yw rhai a gymerir gan Weinidogion Cymru.

Ac wedi’r holl drafod a’r cyfyng-gyngor a’r pendro, ar 17 Ebrill dyma’r ymgeisydd yn tynnu’r cais yn ôl.

Mae sawl cwestiwn pwysig iawn yn deillio o’r ebyst yma:

  • Sut mae gwybodaeth cyfrinachol (a dwi mawr yn tybio taw cyfrinachol yw’r math o wybodaeth sy’n datgelu meddyliau Arolygydd am gais cynllunio) yn pasio rhwng swyddogion yr Arolygiaeth a’r Llwyodraeth?
  • Pa Weinidog a gymerodd y penderfyniad mai’r Llywodraeth fydde’n gyfrifol am roi sêl bendith (ai beidio!) i’r cynllun? Dwi’n cymryd o’r ebost fod Carwyn Jones, y Prif Weinidog a wnaeth.
  • Pa mor uchel aeth y gwybodaeth fod yr Arolygiaeth yn debygol o wrthod y cais am ddatblygu ar dir comin? A oedd y Gweinidog yn gwybod hynny?
  • A oedd y buddsoddiad a wnaethpwyd eisoes gan Lywodraeth Cymru – gyda rhagor ar y gweill os yw adroddiadau yn y wasg i’w credu – wedi pwyso ar y Gweinidog wrth iddo wneud ei benderfyniad?
  • Ac a oedd Gweinidogion Cymru wedi rhagbenodi [pre-determined] y penderfyniad, wrth gael gwybod nad oedd yr Arolygiaeth yn debygol o ganiatau’r datblygiad?

Yn amlwg, mae’r drefn bresennol o benderfynu ar hap a damwain (dyna sydd yr olwg) p’un ai’r Llywodraeth neu’r Arolygiaeth fydd yn gwneud penderfyniad ar gais yn hollol anaddas.

Mae’n arwain at y canfyddiad mai am resymau gwleidyddol, nid egwyddorion neu ar sail canllawiau gwrthrychol, mae Gweinidogion yn dewis gwneud penderfyniadau ar faterion cynllunio. Trueni mawr felly yw darganfod nad ydy’r Llywodraeth am newid y drefn sydd yn rhoi’r grym i Weinidogion Cymru dynnu penderfyniad oddi ar yr Arolygiaeth “os maent yn ei gweld yn addas”. Fel y gwelwn yn ddiweddarach, mae’r ymarfer hon yn mynd yn groes i’r angen statudol i’r Arolygiaeth gael ei gweld yn annibynnol.

I droi yn ôl at y diffiniadau o’r Arolygiaeth:

  • Ydy’r penderfyniadau a gymerir trwy’r system yma wir o “safon uchel… wedi seilio ar egwyddorion tryloywder, tecwch a du-dueddrwydd”?
  • Ydy’r Arolygiaeth wir yn “asiantaeth annibynnol weithredol Llywodraeth Cymru”?

Mae’n bur debyg nad yng nghesail y Llywodraeth, o fewn adeilad y Llywodraeth ym Mharc Cathays y dyle’r Arolgyiaeth fyw.

Mae ‘na mwy i’r stori yma. Mae Erthygl 6.1 o’r Confenswin Hawliau Dynol Ewropeaidd yn mynnu:

wrth bwyso a mesur ei hawliau sifil a’i ddyletswyddau… mae pawb â’r hawl i wrandawiad teg a chyhoeddus… gan dribiwnal annibynnol, di-duedd statudol cyfreithlon

Mewn achos llys yn 1995 (Bryan v UK (44/1994/491/57)), canfyddiad Llys Hawliau Dynol Ewrop oedd:

38.   It is true that the inspector was required to decide the applicant’s planning appeal in a quasi-judicial, independent and impartial, as well as fair, manner (see paragraphs 21 and 22 above). However, as pointed out by the Commission in its report, the Secretary of State can at any time, even during the course of proceedings which are in progress, issue a direction to revoke the power of an inspector to decide an appeal (see paragraph 23 above). In the context of planning appeals the very existence of this power available to the Executive, whose own policies may be in issue, is enough to deprive the inspector of the requisite appearance of independence, notwithstanding the limited exercise of the power in practice as described by the Government and irrespective of whether its exercise was or could have been in issue in the present case. For this reason alone, the review by the inspector does not of itself satisfy the requirements of Article 6 (art. 6) of the Convention, despite the existence of various safeguards customarily associated with an “independent and impartial tribunal”

Penderfynodd y Llys mai yr hawl i herio penderfyniadau yn y llysoedd oedd yn golygu bod cyfundrefn Prydain yn cydymffurfio ag anghenion Confensiwn Hawliau Dynol. Ond mae’n debygol mai penderfyniad ymylol yw hwnnw. Dyma rhan o adroddiad Pwyllgor Dethol oedd yn ystyried y cwestiwn yma yn 2000:

Mae rôl a strwythur yr Arolygiaeth Gynllunio i’r dyfodol i’w weld yn fregus gan rhai gyda dyfodiad hawliau a deddfwriaeth newydd yn y DU… Y cwestiynau pwysicaf ydy: a fydd newidiadau bach i ffordd weithio’r Arolygiaeth yn ddigonol, neu a oes angen diwygiad mwy sylfaenol, ac a ddyle Llwyodraeth weithredu cyn dyfodiad achosion prawf yn y llysoedd.

Mae un canfyddiad arall gan Llys Hawliau Dynol Ewrop o ddiddordeb i’r achos hon. Yn Langborger v Sweden (1989), ceisiodd y llys ymrafael â diffiniad ‘tribiwnal annibynnol a di-duedd’:

32.   In order to establish whether a body can be considered “independent”, regard must be had, inter alia, to the manner of appointment of its members and their term of office, to the existence of guarantees against outside pressures and to the question whether the body presents an appearance of independence (see, inter alia, the Campbell and Fell judgment of 28 June 1984, Series A no. 80, pp. 39-40, para. 78)…

34.   Because of their specialised experience, the lay assessors, who sit on the Housing and Tenancy Court with professional judges, appear in principle to be extremely well qualified to participate in the adjudication of disputes between landlords and tenants and the specific questions which may arise in such disputes. This does not, however, exclude the possibility that their independence and impartiality may be open to doubt in a particular case.

35.   In the present case there is no reason to doubt the personal impartiality of the lay assessors in the absence of any proof. As regards their objective impartiality and the question whether they presented an appearance of independence, however, the Court notes that they had been nominated by, and had close links with, two associations which both had an interest in the continued existence of the negotiation clause. As the applicant sought the deletion from the lease of this clause, he could legitimately fear that the lay assessors had a common interest contrary to his own and therefore that the balance of interests, inherent in the Housing and Tenancy Court’s composition in other cases, was liable to be upset when the court came to decide his own claim.

Cymeraf ar ddeall bod o leiaf un cynrychiolydd o Lywodraeth Cymru ar banel cyfweld Arolygwyr pan fydd recriwtio.

A oes ‘cysylltiadau agos’ rhwng Llywodraeth Cymru a’r Arolygiaeth? A ydy’r Arolygwyr yn cael eu penodi gan Lywodraeth Cymru? A ydy’r Arolygiaeth yn ‘rhoi’r argraff o weithio’n annibynnol’?

Ble mae hyn oll yn gadael y Cylchffordd Rasio?

Erbyn hyn, dim ond archwiliad cyhoeddus trylwyr fydd yn ein helpu i ddod i wybod yr hyn sy wedi digwydd wrth i Lywodraeth Cymru a’i Weinidogion (gam)ddefnyddio’u dylanwad i sicrhau caniatâd cynllunio i’r cynllun hwn. Ai Pwyllgor Craffu’r Prif Weinidog, ynteu Pwyllgor Amgylchedd y Cynulliad Cenedlaethol fydde mwy addas i’r perwyl?

Mae’n debyg y bydde unrhyw her gyfreithiol yn erbyn y Cylchffordd Rasio yn rhwym o lwyddo. Mae Llywodraeth Cymru, trwy ymyrryd mewn llu o ffyrdd gwahanol ym mhob rhan o’r prosiect yma, yn ddigon eironig wedi lladd unrhyw obaith o lwyddiant i’r datblygiad.

Gwyllt, Nid Gwallgof

Feral.

Dwi ddim am wneud arfer o adolygu llyfrau fan hyn. Ond mae Feral wedi newid sut dwi’n edrych ar dirlun Cymru. A mae wedi procio’r meddwl ddigon i fi gynnig syniad herfeiddiol i drawsffurfio moroedd Cymru.

Mae Feral yn disgrifio’r modd y mae tirwedd Cymru (a gwledydd Prydain) wedi newid. Erbyn hyn, er bod ucheldiroedd ein gwlad yn edrych yn ‘naturiol’, maent ond yn edrych felly oherwydd ein bod ni i gyd wedi arfer i’w gweld wedi’u dinoethi o lystyfiant (heblaw porfa). A defaid yw’r drwg yn y caws.

Mae ‘Shifting Baseline Syndrome’ yn ffordd o ddisgrifio paham rydyn ni’n ystyried gwedd bresennol yr ucheldiroedd yn naturiol. Mae pob cenhedlaeth yn credu mai sefyllfa bywyd gwyllt eu plentyndod yw’r un naturiol, a bod pethau yn dirywio byth ers hynny. Ond y gwir amdani ydy bod y dirywiad wedi rhygnu ymlaen ers canrifoedd a mwy, a bod y byd o’n cwmpas yn cynnig cyfleon prin iawn, iawn i ymdrwytho ym myd natur gwyllt.

Mae George Monbiot yn rhoi’r dystiolaeth bod ein hucheldiroedd wedi’u gorchuddio gan goed tan yn weddol diweddar (tua 1,300 o flynyddoedd yn ôl (t.66)). Fforestydd glaw Iwerydd oeddynt, a phytiau bach, bach o’r cynefin hwnnw sydd ar ôl bellach yng Nghymru.

Yn ôl Monbiot, mae tiroedd Cymru mewn well siâp na rai Lloegr a’r Alban o safbwynt perchenogaeth (t.156). Fel canlyniad i Gyllideb Lloyd George yn 1909 a gynyddodd treth incwm a threth stent, gwerthwyd llawer o ystadau mawrion Cymru gan y Saeson oedd yn eu perchen, a’u prynu gan eu tenantiaid Cymreig. Erbyn hyn mae’r ffermydd yn dechrau uno i fod yn ffermydd mwy. Mae’r broses canoli tir yn ail-ddechrau, a ffermau bach yn dechrau diflannu. Ys dywed adroddiad gan Undeb Cenedlaethol y Ffermwyr:

na fydd 21% o ffermydd yr ucheldir yn goroesi hyd y pum mlynedd nesaf (t.156)

Dyw’r tybiad hwn ddim yn syndod os ystyriwch y ffeithiau a osodir gan Monbiot yn ei lyfr:

  • Ar gyfartaledd, mae cymhorthdal i ffermydd defaid ar yr ucheldiroedd oddeutu £53,000
  • Mae incwm cyfartal ffermydd oddeutu £33,000 (tt.160-161)

Beth yw’r cyfanswm o gymhorthdaliadu ffermio ym Mhrydain? £3.6 biliwn. Sy’n golygu bod pob teulu yng ngwledydd Prydain yn talu £245 fesul blwyddyn i gyllido Polisi Cyffredin Amaeth (sy’n talu’r rhan fwyaf o’r cymhorthdaliadau)(t.161).

Ydy hwn yn cynrychioli gwerth da am arian? Ys dywed Monbiot:

Mae defnyddio arian cyhoeddus i roi cymhorthdal i fusnes preifat yn bolisi amheus ar unrhyw adeg. Pan fydd gwasanaethau cyhoeddus pwysig yn cael eu torri mae hyd yn oed yn anoddach i gyfiawnhau… a mae’r holl haelioni yma yn talu am ddinistriad ecolegol (t.161)

Er bod tir pori yn estyn dros ardaloedd helaeth o dir Cymru, mae ffermio ond yn cyfrannu £400 miliwn i economi’r wlad. Mae ‘cerdded er hamdden’ yn cyfrannu £500 miliwn i economi Cymru, a mae ‘gweithgareddau bywyd gwyllt a natur’ yn cyfrannu £1,900 miliwn i economi Cymru (t.160). Mae’r ddadl dros ffermio (defaid) ar yr ucheldiroedd wedi’i drawsnewid i ddadl gymdeithasol-ddiwyllianol-ieithyddol bellach, nid ddadl economegol.

Mae Monbiot yn cynnig datrysiad i’r broblem o ffermwyr yn cael eu gorfodi i gadw eu tiroedd yn glir o goed (sydd yn ei dro yn arwain at bori gan ddefaid). Mae’r trethi sy’n talu am gymhorthdaliadau yn dod o bawb, tlawd a chyfoethog. Ond i’r bobl gyfoethog mae’r cymhorthdaliadau yn mynd yn bennaf. Pe bydde ond 100 hectar o dir pob ffermwr yn gymwys ar gyfer cymhorthdaliadau, bydde’n rhoi mantais i’r ffermwyr bach, yn hytrach na’r ffermwyr mawr – pobl fel yr Earl of Plymouth, yr Earl of Moray, y Duke of Westminster a’r teulu Vestey, sydd oll yn derbyn dros £1/2 miliwn y flwyddyn, diolch i garedigrwydd ti a fi. Yn 2013 cynigiodd Comisiwn Ewrop gyfyngu’r uchafswm cymhorthdal at €300,000 y flwyddyn. Ond cafodd ei drechu – yn bennaf, oherwydd lobîo ffyrnig gan Lywodraeth Prydain ac Undeb Cenedlaethol y Ffermwyr.

Mae rhai mudiadau ac unigolion yn ei chael hi’n anodd yn y llyfr. Mae Ymddiriedolaeth Natur Sir Drefaldwyn yn ymddangos yn gwbl ddiymadferth wrth sicrhau bod Glaslyn

ar gost uchel, yn cynnig holl ambience gaeaf niwclear (t.215)

Bu Morgan Parry hyd yn oed yn disgrifio’r man fel

amgylchedd ucheldir hesb (t.216)

A dydy dadl yr Ymddiriedolaeth bod diffyg torri a llosgi grug yn arwain at ddirywiad ecolegol ddim yn ennyn ymateb ffafriol gan Monbiot (tt.220-223):

Os wnewch herio’u rheolaeth o’r tir y byddant yn crybwyll yr ateb arswydus ‘diffyg pori’. Sut all ein hamgylchedd dioddef diffyg pori gan anifail o Mesopotamia? … Ydy glannau ein nentydd yn dioddef o ddiffyg Himalayan balsam…? (t.223)

Roeddwn wedi siomi i weld ymatebion Elin Jones – oedd yn Weinidog ar y pryd – i ddau o gwestiynau Monbiot. Nawr, dwi’n cymryd bod Gweinidogion ar draws pob llywodraeth yn y byd yn mynd i allu gael crap go dda ar rannau yn unig o’u portffolios. Dyna natur bodau dynol; dim ond hyn a hyn o arbenigedd mae’n bosib cronni a chadw. Ond oedd Elin wir yn credu mai plannu coed ar ucheldiroedd Cymru yn mynd i ychwanegu at newid hinsawdd (t.164)? A pham derbyniodd hi gyngor CEFAS yn hytrach na chyngor Cyngor Cefn Gwlad Cymru am effaith tebygol caniatau pysgota sgalop o fewn Ardal Cadwraeth Arbennig Bae Ceredigion (t.253)? Mae disgrifiad Monbiot o’r dull hynod o ddinistriol yma (t.252) yn erchyll.

Ac er mor fawr yw fy mharch at Morgan Parry (ac yn amlwg parch Monbiot – mae Morgan yn destun cof fersiwn clawr meddal llyfr Feral), dwi’n anghytuno â rhan o’i ymateb i’r syniad o drawsnewid yr ucheldiroedd i fod yn gynefin coediog:

“Cytunaf fod byd arall yn bosib a mwy dymunol… Hoffwn feddwl allem agor ein meddyliau i’r posibiliad y gall tirweddau arall bodoli, nad ydynt yn ddibynnol ar ffermio i’w cynnal…” Ond mae’n rhaid i’r newid beidio dod o lywodraethau a’u hasiantaethau; cyfrifoldeb ymgyrchwyr i newid barn y cyhoedd ydyw er mwyn gwireddu’r weledigaeth (t.225)

Os nad ydy pobl sydd yn uchel ym mheirianwaith asiantaethau a llywodraethau yn dylanwadu ar eraill er mwyn newid y gyfundrefn bresennol, pa obaith sydd gyda ni i drawsnewid Cymru er gwell, mewn unrhyw faes? Mae terfynau i egni wirfoddolwyr ac ymgyrchwyr, wedi’r cwbl. Tybed ai ei ymatebion pwyllog felly a achosodd i Morgan fod mor uchel yn y system ffurfiol, swyddogol, er ei feddylfryd llawn blaengaredd.

Nid defaid yn unig sydd yn ennyn sylw Monbiot. Gallwch weld – a chlywed – ddarn hollol drawiadol am fleiddiaid ym Mharc Cenedlaethol Yellowstone fan hyn (4 munud gwerth ei dreulio).

Gwyllt, nid gwallgof, ydy llyfr Monbiot “Feral”. Yn barod mae wedi newid y ffordd dwi’n edrych ar dirlun Cymru. A mae wedi gwneud i fi chwenychu’r mannau gwyllt yn fy ngwlad fy hun.

A’r syniad fydd yn trawsffurfio moredd Cymru? Fe ddaw, yn erthygl nesaf Naturiaethwr.

Traffordd yr M4 (Casnewydd) I

Yn yr erthyglau sy’n dilyn, byddaf yn datgymalu rhai o’r honiadau y gwnaethpwyd gan y CBI a Llywodraeth Cymru parthed yr angen i wastraffu £1.2 biliwn o arian cyhoeddus ar draffordd newydd i’r de o Gasnewydd. Ond cyn dechrau ar y broses honno, dyma ddisgrifiad o rai o’r rhinweddau o’r ardal fydd yn cael eu niweidio os bydd y cynllun yn mynd yn ei flaen. GwentLevelsSSSIs Fel y gwelwch yn y llun uchod, mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu gosod trwch o goncrit dros o leiaf 4 Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA), ac Ardal Arbennig Cadwraeth Afon Wysg. Mae cyfres o ddogfennau gan Gyngor Cefn Gwlad Cymru parthed y Safleoedd yma.

Dynodiad yw SoDdGA sy’n dangos bod y cynefinoedd a/neu’r rhywogaethau tu fewn y ffiniau ymhlith y safleoedd bywyd gwyllt a daearegol o bwysigrwydd mwyaf yng Nghymru. Mae SoDdGA yn bwysig oherwydd maent yn cynnig cynefin i fywyd gwyllt fydde’n ei chael hi’n anodd byw mewn mannau eraill. Mae yn erbyn y gyfraith i unrhyw un niweidio rhinweddau arbennig dynodedig SoDdGA yn fwriadol.

Dynodiadau o bwysigrwydd rhyngwladol yw Ardaloedd Arbennig Cadwraeth. Caiff eu diogelu “yn ofalus iawn” o dan Cyfarwyddeb Cynefinoedd y CE.

Mae ardal Gwastadeddau Gwent yn cynnwys cynefinoedd nad oes eu tebyg yng Nghymru, gan gynnwys rhwydwaith o ffosydd iseldir. Mae’r ffosydd yma yn cynnal amrywiaeth eang o fywyd gwyllt arall, gan gynnwys cornchwiglod, dyfrgwn, llygod pengron y dŵr a’r gardwenynen feinllais, gwenynen mor brin mae hi ond i’w canfod mewn cynlleied â 20 o safleoedd yn y DU.

Cofnodwyd mwy na 350 rhywogaeth o drychfilod ac anifeiliaid di-asgwrn-cefn eraill yn yr ardal, gan gynnwys y pryf milwrol Odontomyia ornata, sydd fwy neu lai’n gyfyngedig i Wastadeddau Gwent a Gwlad yr Haf. Mae’r casgliad o chwilod dŵr sydd i’w cael yng Ngwastadeddau Gwent yn unigryw yng Nghymru, yn ôl Cyngor Cefn Gwlad Cymru.

Mae llawer iawn o blanhigion prin yn yr ardal, gan gynnwys frogbit, saethlys a Wolffia arrhiza – planhigyn blodeuol lleiaf y byd nad sydd i’w canfod yn unman arall yng Nghymru.

Yn amlwg, nid yw’n hawdd i ddeddfwrfa caniatau datblygu ar safleoedd cadwraethol fel y rhai yma. Mae’n bwysicach fyth pan fydd y datblygiad hwnnw yn un mawr iawn, hynod o ddinistriol, heb sôn am yr ôl-troed adeiladu’r traffordd.

A mae’n rhaid i’r sawl sydd am ddatblygu’n ddinistriol ar y safle wneud yn siwr mai dyna yw’r unig opsiwn sydd ar gael iddynt fwrw ymlaen. Dyna yw pwrpas Asesiad Strategol Amgylcheddol, wedi’r cwbl.

Yn yr wythnosau nesaf byddwn yn gweld ai anochel neu diangen yw’r cynllun i osod 14 milltir o goncrit dros Wastadeddau Gwent.