Category Archives: Llywodraeth Prydain

Diolch i’r Alban

Heddiw, cyhoeddwyd map o’r holl ardaloedd newydd fydd ar gael i’r cwmniau ffracio weithredu ynddyn nhw.

14th round

Un peth sy’n drawiadol am y map yma o ran Cymru. Does na’r un drwydded newydd wedi’i chaniatau yma.

Pam hynny? Wedi’r cwbl, mae Llywodraeth y DU yn mynnu bod yn rhaid mynd “ar ras” am nwy siâl? A dydy trwyddedu olew a nwy ar y tir ddim – eto – wedi’u datganoli. Dyna sydd i ddod pan ddaw Bil Cymru yn Ddeddf.

Y rheswm yw’r Alban. Hebddi hi, fe fydden ni heddiw yn torchi llewys i frwydro yn erbyn y ffracwyr ar draws rhannau llawer mwy helaeth o Gymru nag ydym ar hyn o bryd.

Cafwyd cytundeb gan Lywodraeth y DU a Llywodraeth yr Alban, yn dilyn refferendwm annibynniaeth, ar feyseydd fydde’n cael eu datganoli (y Comisiwn Smith – Tachwedd 2014). Un o’r meyseydd oedd trwyddedu olew a nwy ar y tir:

The licensing of onshore oil and gas extraction underlying Scotland will be devolved to the Scottish Parliament. The licensing of offshore oil and gas extraction will remain reserved.

Mae’n hynod arwyddocaol mai canlyniad i addewidion Ceidwadwyr, Democratiaid Rhyddfrydol a Llafur yn y dyddiau cyn y refferendwm oedd Comisiwn Smith. Heb y refferendwm, fydde Llywodraeth y DU ddim wedi ystyried datganoli’r pwerau yma. Pam fydden nhw? Wedi’r cwbl, rydyn ni wedi gweld mor or-awyddus ydy Llywodraeth y DU dros ffracio.

Buodd Plaid Cymru yn ceisio newid Bil Isadeilwaith yn San Steffan ym mis Rhagfyr 2014 i sicrhau y bydde’r un pwerau yn dod i Gymru, ond ni chafwyd cefnogaeth gan y pleidiau Ceidwadol, Democratiaid Rhyddfrydol na Llafur. Erbyn mis Ionawr 2015, daethom i wybod nad oedd Llywodraeth Cymru wedi gofyn am y pwerau yma.

Efallai y sylw cyhoeddus am y methiant yma oedd ei angen. Oherwydd rydym yn dilyn y trywydd nawr i Fil Cymru. Cefndir y Bil yma yw:

The Government established what became known as the St David’s Day process in November 2014. Its aim was to determine where political consensus lay in implementing the recommendations of Sir Paul Silk’s Commission on Devolution in Wales second report (Silk II) on the powers of the Assembly. The process also looked at whether there was political consensus to implement for Wales any elements of the Smith Commission proposals for Scotland.

Doedd ffracio erioed wedi’i ystyried gan y Comisiwn Silk. O ran ynni, buodd Adroddiad Silk yn destun cywilydd – ac mi allech ddarllen rhagor am y pwnc yma fan hyn. Yn gryno, roedd y diffyg pwerau ynni a gynigir o ran Silk yn gwbl drawiadol.

Y Comisiwn Smith felly oedd yn gyfrifol am i’r pwerau dros ffracio gael eu hystyried fel rhai fydde’n ddymunol eu datganoli i Gymru.

Ond pam na fydde Llywodraeth y DU ddim yn trwyddedu llu o ardaloedd yn yr Alban a Chymru cyn datganoli’r pwerau hynny?

Eto, trown i’r Alban. Ym mis Chwefror 2015 ysgrifennodd Gweinidog Ynni’r Alban, Fergus Ewing, at Lywodraeth y DU gan fynnu na ddyle trwyddedau newydd yn cael eu gorfodi ar yr Alban gan Lywodraeth y DU cyn i’r pwerau cael eu datganoli. Ac fe gafwyd cydsyniad gan Lywodraeth y DU yn hynny o beth:

Mr Ewing wrote to the UK government, which still holds the powers over licensing fracking, not to issue any further licences until the power is devolved, as part of the package recommended by the Smith commission.

UK energy minister Matt Hancock told The Scotsman that the coalition government “agreed in principle” to the request from Mr Ewing and that it would not grant licences for fracking.

Sylwch nad oedd unrhyw sôn am Gymru yn natganiad Matt Hancock. Buoedd rhaid i ni aros tan fis Awst – chwech mis yn ddiweddarach – i gael cyhoeddiad y bydde’r un drefn yn berthnasol i Gymru:

UK Government Energy Minister Andrea Leadsom said: “We’re now confirming that no new licences will be awarded in Scotland or Wales, including as part of the 14th onshore licensing round.

Pwy a ŵyr pam gymerodd hi 6 mis i benderfynu bod Cymru yn haeddu’r un driniaeth â’r Alban. Os oes rhywun yn gwybod, dwi’n hapus iawn i ddiweddaru’r erthygl hon!

Yn ôl â ni i’r map. Pe na bydde Llywodraeth yr Alban wedi galw refferendwm ar annibynniaeth – a dod yn agos at ei hennill – fydde trwyddedu ffracio ddim wedi’i ystyried i ddatganoli i’r Alban.

Pe na bydde Llywodraeth yr Alban wedi gofyn am i Lywodraeth y DU beidio trwyddedu ffracio nes bod y pwerau yn nwylo yr Alban, bydde Llywodraeth y DU heddiw yn datgelu trwyddedau ffracio yn yr Alban.

A ninnau, y Cymry truenus. Dim ond oherwydd refferendwm yr Alban a Chomisiwn Smith ein bod yn derbyn pwerau trwyddedu. A dim ond oherwydd Gweinidog yn yr Alban ein bod ni ddim yn wynebu llu o gyfleon i’r ffracwyr heddiw.

Dioch i chi, yr  Alban.

Diolch am ein hamddiffyn o’r diwydiant ffracio.

 

Advertisements

Y Sefydliad Cymreig

Mae’r dyfroedd wedi eu corddi rhywfaint yn ddiweddar. Bu i Andrew RT Davies – arweinydd y Ceidwadwyr yn y Cynulliad – ysgrifennu at Ymddiriedolwyr Sefydliad Materion Cymreig (SMC) gan led-awgrymu na ddyle Lee Waters ddal yn ei swydd. Mae Andrew Davies yn credu mai goddrychol fydde’r Sefydliad nawr bod Lee yn ymgeisydd yn etholiadau’r Cynulliad yn 2016.

Ymunodd Adam Price yn y ffrae heno.

Os oes yna unrhyw werth i fy marn, dwi’n cytuno’n llwyr ag Adam. Ond yn fwy diddorol o lawer oedd neges nesaf Adam:

Mae’r gwybodaeth yma yn datgelu cyfrolau ynghylch Y Sefydliad Cymreig.

Gadewch i ni fod yn glir: simo i’n beio Ymddiriedolwyr yr SMC am beidio dewis Adam. Mi oedden nhw, yn eu tyb nhw, yn gwneud y dewis cywir ar sail cais a chyfweliad. Pwy a wyr pa mor dyngedfennol oedd safbwynt gwleidyddol Adam yn eu dewis.

Ond y ffaith bod pleidioldeb ymgeisydd hyd yn oed wedi’i grybwyll yn hynod o ddiddorol.

Mae’n golygu bod Ymddiriedolwyr SMC yn credu y galle niwed cael ei achosi i’r Sefydliad pe bydde rhwyun uchel-ei-broffil o’r blaid ‘anghywir’ ddod yn Gyfarwyddwr yr SMC.

Nid oes rhaid, wrth gwrs, i’r rhagdybiad yma fod yn wir iddo fod yn ddifrifol. Y ffaith ei fod yn bodoli o gwbl yn adrodd y cyfan.

Mae’n dangos bod Llywodraeth Cymru, a Gweinidogion Cymru, yn cael eu gweld yn blwyfol ac yn ddialgar gan bobl sydd yn uchel iawn eu parch ym myd cyhoeddus Cymru.

Ond beth sydd â wnelo hwn i gyd â’r amgylchedd?

Yn ystod y tair blynedd diwethaf mae tair elusen amgylcheddol sy’n hysbys iawn i ni i gyd wedi cael rhybuddion gan y Sefydliad Cymreig.

Mewn dwy achos, fe rhybuddiwyd yr elusennau gan Gyfoeth Naturiol Cymru (CNC) na fyddent yn cael unrhyw arian bellach gan CNC petaen nhw’n beirniadu’r sefydliad hwnnw.

Ac yn yr achos arall, Llywodraeth Cymru (neu swyddogion oddi fewn i’r llywodraeth) a roddodd y rhybudd: peidiwch â’n beirniadu neu ni fyddwch yn derbyn arian cyhoeddus gennym.

Tair elusen gwahanol; dau Sefydliad Cymreig: un neges digamsyniol. Neb i drafod methiannau’r Sefydliad Cymreig.

Plwyfol. Dialgar.

A phris y distawrwydd i’w dalu gan ein harian ni i gyd. Ni sy’n talu am i neb feirniadu’r llywodraeth.

Dyma un o’r rhesymau mae bywyd yng Nghymru mor sgleroteg. Prin iawn yw’r lleisiau sy’n codi yn erbyn Llywodraeth Cymru a’i hasiantaethau, tu draw i’r pleidiau gwleidyddol. Dwi’n falch dros ben i weithio i un ohonynt, gyda Chyfeillion y Ddaear.

Mae pobl o bron pob plaid – a heb blaid – yn rhethru ynghylch y Sefydliad Prydeinig. Tŷ’r Arglwyddi anetholedig, diffyg cyfansoddiad Prydain, datganoli annheg neu annigonol, diffyg cyllido… mae’r rhestr yn hirfaith.

Ond ble mae’r lleisiau croch yma pan fydd y Sefydliad Cymreig yn tagu’r drafodaeth gyhoeddus?

Amen, Adam.

Bil Cymru

Mae ambell i berson wedi’i gynhyrfu ynghylch y Bil Cymru (drafft) presennol a gyhoeddwyd ar 20 Hydref 2015.

Mae’r Bil i fod i drosglwyddo pwerau dros feysydd a amlinellwyd yng Nghytundeb Dydd Gŵyl Dewi, oedd ei hun wedi seilio ar gytundeb trawsbleidiol y Comisiwn Silk.

Mae’r Bil yn bwriadu datganoli’r pwerau

for energy generation projects up to, and including, 350 megawatts to Wales

Mae hefyd yn datganoli’r pwer dros

all onshore wind powered generating stations

er, i raddau helaeth, mae’r ychwanegiad hwn yn academaidd; fferm wynt fwyaf Cymru yw Pen-y-Cymoedd, sydd ‘ond’ yn 228 MW.

Ond pam nad ydy’r Bil yn trosglwyddo holl bwerau ynni i Gymru? Wedi’r cwbl, yn yr Alban a Gogledd Iwerddon, nhwthau sy’n gwneud yr holl benderfyniadau ynghylch pwerdai cynhyrchu trydan. Hyd yn oed ar ôl i’r Bil Cymru yma gyrraedd y llyfrau statud, mi fydd pob pwerdy mawr yn dod o dan reolaeth (a mympwy) Gweinidogion San Steffan.

Mae’n werth i ni balu yn ôl yng ngwraidd y cytundeb a luniwyd yn enw Dewi Sant. A fel canlyniad, i argymhellion Silk.

Dyma un dadansoddiad o resymeg – neu ddiffyg rhesymeg – Comisiwn Silk:

“We have concluded that the balance between accountability, clarity, coherence, subsidiarity and effectiveness would be best achieved by increases to the current threshold of 50MW onshore and 1MW offshore. We have also concluded that consenting responsibility for all energy generation projects below 350MW should be devolved to Wales” [8.2.19].

[This conclusion] follows a muddled bit of reasoning, in which the only arguments against devolving full energy consenting powers were:

  • Full devolution would be contrary to the principle of ‘effectiveness’ and would raise problems in terms of security of supply [8.2.13].
  • It would be inefficient for the Welsh Government to take on responsibility for infrequent, complex applications – notably nuclear

The Silk Commission noted that “Current arrangements on energy consents appear to have no rational or principled basis” [8.2.11].

However, Silk’s proposed limit on competence for the National Assembly for Wales has no rational or principled basis.

In fact, the Silk Commission recognises both the arbitrariness of its own recommendation, and the desirability of its remedy: “In changing the threshold, we appreciate that the larger the generation capacity, the greater its contribution to United Kingdom security of supply. Deciding where the cutoff threshold ought to be is not simple, and risks appearing arbitrary – a criticism of the current arrangements that we would want to remedy” [8.2.18].

Thus, Silk is substituting one irrational and unprincipled regime for another. It makes unavoidable the prospect of re-assessing the issue of energy consenting yet again in the near future – which undermines the principle of stability that the Commission was concerned to address.

The Silk Commission’s recommendations on energy:

  • Have no logical or rational basis
  • Are not based on any defined principle and appear to contradict every defined principle the Commission uses to justify its recommendations
  • Appear to be unsupported by any political party in Wales based on previous manifesto commitments and Welsh Government statements

Mae’n werth darllen yr adroddiad cyfan gan Gyfeillion y Ddaear Cymru i ddeall mor llipa a gwael oedd argymhellion Silk yn eu holl ogoniant.

Ond dyma un peth sydd angen ei bwysleisio. Mae fersiwn iaith Saesneg adroddiad Silk yn wahanol i’r fersiwn iaith Gymraeg. Dwi’n tybio bod hwnnw’n deillio o fân newidiadau a ddigwyddodd cyn cyhoeddi’r papur, efallai gan Paul Silk ei hun, er mwyn sicrhau bod pob dim fel ag y dymunodd i fod. Ond cyfieithwyd mo’r cywiriadau munud olaf.

Dyma’r fersiwn Saesneg.

Saesneg

A dyma’r fersiwn Cymraeg.

Cymraeg (1)

Bu cymhellion Silk erioed am fuddiannau Cymru. Anghenion Lloegr yn benodol oedd y flaenoriaeth.

A Lloegr yn benodol felly yw blaenoriaeth Bil Cymru.

Gwyllt, Nid Gwallgof

Feral.

Dwi ddim am wneud arfer o adolygu llyfrau fan hyn. Ond mae Feral wedi newid sut dwi’n edrych ar dirlun Cymru. A mae wedi procio’r meddwl ddigon i fi gynnig syniad herfeiddiol i drawsffurfio moroedd Cymru.

Mae Feral yn disgrifio’r modd y mae tirwedd Cymru (a gwledydd Prydain) wedi newid. Erbyn hyn, er bod ucheldiroedd ein gwlad yn edrych yn ‘naturiol’, maent ond yn edrych felly oherwydd ein bod ni i gyd wedi arfer i’w gweld wedi’u dinoethi o lystyfiant (heblaw porfa). A defaid yw’r drwg yn y caws.

Mae ‘Shifting Baseline Syndrome’ yn ffordd o ddisgrifio paham rydyn ni’n ystyried gwedd bresennol yr ucheldiroedd yn naturiol. Mae pob cenhedlaeth yn credu mai sefyllfa bywyd gwyllt eu plentyndod yw’r un naturiol, a bod pethau yn dirywio byth ers hynny. Ond y gwir amdani ydy bod y dirywiad wedi rhygnu ymlaen ers canrifoedd a mwy, a bod y byd o’n cwmpas yn cynnig cyfleon prin iawn, iawn i ymdrwytho ym myd natur gwyllt.

Mae George Monbiot yn rhoi’r dystiolaeth bod ein hucheldiroedd wedi’u gorchuddio gan goed tan yn weddol diweddar (tua 1,300 o flynyddoedd yn ôl (t.66)). Fforestydd glaw Iwerydd oeddynt, a phytiau bach, bach o’r cynefin hwnnw sydd ar ôl bellach yng Nghymru.

Yn ôl Monbiot, mae tiroedd Cymru mewn well siâp na rai Lloegr a’r Alban o safbwynt perchenogaeth (t.156). Fel canlyniad i Gyllideb Lloyd George yn 1909 a gynyddodd treth incwm a threth stent, gwerthwyd llawer o ystadau mawrion Cymru gan y Saeson oedd yn eu perchen, a’u prynu gan eu tenantiaid Cymreig. Erbyn hyn mae’r ffermydd yn dechrau uno i fod yn ffermydd mwy. Mae’r broses canoli tir yn ail-ddechrau, a ffermau bach yn dechrau diflannu. Ys dywed adroddiad gan Undeb Cenedlaethol y Ffermwyr:

na fydd 21% o ffermydd yr ucheldir yn goroesi hyd y pum mlynedd nesaf (t.156)

Dyw’r tybiad hwn ddim yn syndod os ystyriwch y ffeithiau a osodir gan Monbiot yn ei lyfr:

  • Ar gyfartaledd, mae cymhorthdal i ffermydd defaid ar yr ucheldiroedd oddeutu £53,000
  • Mae incwm cyfartal ffermydd oddeutu £33,000 (tt.160-161)

Beth yw’r cyfanswm o gymhorthdaliadu ffermio ym Mhrydain? £3.6 biliwn. Sy’n golygu bod pob teulu yng ngwledydd Prydain yn talu £245 fesul blwyddyn i gyllido Polisi Cyffredin Amaeth (sy’n talu’r rhan fwyaf o’r cymhorthdaliadau)(t.161).

Ydy hwn yn cynrychioli gwerth da am arian? Ys dywed Monbiot:

Mae defnyddio arian cyhoeddus i roi cymhorthdal i fusnes preifat yn bolisi amheus ar unrhyw adeg. Pan fydd gwasanaethau cyhoeddus pwysig yn cael eu torri mae hyd yn oed yn anoddach i gyfiawnhau… a mae’r holl haelioni yma yn talu am ddinistriad ecolegol (t.161)

Er bod tir pori yn estyn dros ardaloedd helaeth o dir Cymru, mae ffermio ond yn cyfrannu £400 miliwn i economi’r wlad. Mae ‘cerdded er hamdden’ yn cyfrannu £500 miliwn i economi Cymru, a mae ‘gweithgareddau bywyd gwyllt a natur’ yn cyfrannu £1,900 miliwn i economi Cymru (t.160). Mae’r ddadl dros ffermio (defaid) ar yr ucheldiroedd wedi’i drawsnewid i ddadl gymdeithasol-ddiwyllianol-ieithyddol bellach, nid ddadl economegol.

Mae Monbiot yn cynnig datrysiad i’r broblem o ffermwyr yn cael eu gorfodi i gadw eu tiroedd yn glir o goed (sydd yn ei dro yn arwain at bori gan ddefaid). Mae’r trethi sy’n talu am gymhorthdaliadau yn dod o bawb, tlawd a chyfoethog. Ond i’r bobl gyfoethog mae’r cymhorthdaliadau yn mynd yn bennaf. Pe bydde ond 100 hectar o dir pob ffermwr yn gymwys ar gyfer cymhorthdaliadau, bydde’n rhoi mantais i’r ffermwyr bach, yn hytrach na’r ffermwyr mawr – pobl fel yr Earl of Plymouth, yr Earl of Moray, y Duke of Westminster a’r teulu Vestey, sydd oll yn derbyn dros £1/2 miliwn y flwyddyn, diolch i garedigrwydd ti a fi. Yn 2013 cynigiodd Comisiwn Ewrop gyfyngu’r uchafswm cymhorthdal at €300,000 y flwyddyn. Ond cafodd ei drechu – yn bennaf, oherwydd lobîo ffyrnig gan Lywodraeth Prydain ac Undeb Cenedlaethol y Ffermwyr.

Mae rhai mudiadau ac unigolion yn ei chael hi’n anodd yn y llyfr. Mae Ymddiriedolaeth Natur Sir Drefaldwyn yn ymddangos yn gwbl ddiymadferth wrth sicrhau bod Glaslyn

ar gost uchel, yn cynnig holl ambience gaeaf niwclear (t.215)

Bu Morgan Parry hyd yn oed yn disgrifio’r man fel

amgylchedd ucheldir hesb (t.216)

A dydy dadl yr Ymddiriedolaeth bod diffyg torri a llosgi grug yn arwain at ddirywiad ecolegol ddim yn ennyn ymateb ffafriol gan Monbiot (tt.220-223):

Os wnewch herio’u rheolaeth o’r tir y byddant yn crybwyll yr ateb arswydus ‘diffyg pori’. Sut all ein hamgylchedd dioddef diffyg pori gan anifail o Mesopotamia? … Ydy glannau ein nentydd yn dioddef o ddiffyg Himalayan balsam…? (t.223)

Roeddwn wedi siomi i weld ymatebion Elin Jones – oedd yn Weinidog ar y pryd – i ddau o gwestiynau Monbiot. Nawr, dwi’n cymryd bod Gweinidogion ar draws pob llywodraeth yn y byd yn mynd i allu gael crap go dda ar rannau yn unig o’u portffolios. Dyna natur bodau dynol; dim ond hyn a hyn o arbenigedd mae’n bosib cronni a chadw. Ond oedd Elin wir yn credu mai plannu coed ar ucheldiroedd Cymru yn mynd i ychwanegu at newid hinsawdd (t.164)? A pham derbyniodd hi gyngor CEFAS yn hytrach na chyngor Cyngor Cefn Gwlad Cymru am effaith tebygol caniatau pysgota sgalop o fewn Ardal Cadwraeth Arbennig Bae Ceredigion (t.253)? Mae disgrifiad Monbiot o’r dull hynod o ddinistriol yma (t.252) yn erchyll.

Ac er mor fawr yw fy mharch at Morgan Parry (ac yn amlwg parch Monbiot – mae Morgan yn destun cof fersiwn clawr meddal llyfr Feral), dwi’n anghytuno â rhan o’i ymateb i’r syniad o drawsnewid yr ucheldiroedd i fod yn gynefin coediog:

“Cytunaf fod byd arall yn bosib a mwy dymunol… Hoffwn feddwl allem agor ein meddyliau i’r posibiliad y gall tirweddau arall bodoli, nad ydynt yn ddibynnol ar ffermio i’w cynnal…” Ond mae’n rhaid i’r newid beidio dod o lywodraethau a’u hasiantaethau; cyfrifoldeb ymgyrchwyr i newid barn y cyhoedd ydyw er mwyn gwireddu’r weledigaeth (t.225)

Os nad ydy pobl sydd yn uchel ym mheirianwaith asiantaethau a llywodraethau yn dylanwadu ar eraill er mwyn newid y gyfundrefn bresennol, pa obaith sydd gyda ni i drawsnewid Cymru er gwell, mewn unrhyw faes? Mae terfynau i egni wirfoddolwyr ac ymgyrchwyr, wedi’r cwbl. Tybed ai ei ymatebion pwyllog felly a achosodd i Morgan fod mor uchel yn y system ffurfiol, swyddogol, er ei feddylfryd llawn blaengaredd.

Nid defaid yn unig sydd yn ennyn sylw Monbiot. Gallwch weld – a chlywed – ddarn hollol drawiadol am fleiddiaid ym Mharc Cenedlaethol Yellowstone fan hyn (4 munud gwerth ei dreulio).

Gwyllt, nid gwallgof, ydy llyfr Monbiot “Feral”. Yn barod mae wedi newid y ffordd dwi’n edrych ar dirlun Cymru. A mae wedi gwneud i fi chwenychu’r mannau gwyllt yn fy ngwlad fy hun.

A’r syniad fydd yn trawsffurfio moredd Cymru? Fe ddaw, yn erthygl nesaf Naturiaethwr.

Traffordd yr M4 (Casnewydd) II

Mae dogfennau Llywodraeth Cymru parthed yr M4 yn frith o honiadau di-dystiolaeth. Pa ffordd well o fynd ati i ddechrau ar y pynciau fesul un, nes bod pob honiad neu anwiredd neu gelwydd wedi’i hoelio?

A pha le gwell i ddechrau nag ar dudalennau cyntaf y ddogfen oedd yn rhan allweddol o’r ymgynghoriad cyhoeddus rhwng Medi a Rhagfyr 2013?

Fan hyn down ni o hyd i’r brawddegau:

Bydd tagfeydd ar yr M4 yn achosi amserau siwrneiau annibynadwy a lefelau gwasanaethau llai felly yn rhwystro datblygiad economaidd yn Ne Cymru… Mae tagfeydd yn digwydd yn aml,
yn enwedig yn ystod adegau prysur ar ddiwrnodau’r wythnos… Po fwyaf o dagfeydd fydd ar y ffordd, y mwyaf yw’r risg y bydd digwyddiadau a damweiniau yn digwydd.

Nid wyf yn economegydd. Efallai dyna pam na deallaf y term “lefelau gwasanaethau llai” yng nghyd-destun tagfeydd ar yr M4. Ond a oes unrhyw dystiolaeth gyda Llwyodraeth Cymru i gefnogi’r honiad yma? Mae’n honiad, cofiwch, sy’n cael ei ail-adrodd ad nauseam gan y CBI pob tro maent yn crybwyll yr M4:

Blaenoriaeth rhif un yw traffordd newydd o amgylch Casnewydd i nifer fawr o aelodau’r CBI. Credaf fod y tagfeydd ac oedi sy’n ganlyniad i gaethiwed y Twneli Brynglas yn cael effaith andwyol ar fuddsoddiad yng Nghymru.

Mewn gwirionedd mae ‘na ddau honiad sydd angen eu harchwilio. Honiad 1 yw bod tagfeydd yn broblem ac y maent ar gynydd. Honiad 2 yw bod y tagfeydd honedig yma yn cael effaith ar yr economi.

Honiad 1

Byddwch chi’n meddwl bod unrhyw broblem sy’n sail i ddatrysiad £1.2 biliwn yn mynd i fod yn weddol cadarn. Ond nid pan fo Llywodraeth Cymru wrth y llyw.

Mae holl gynsail gwaith Llywodraeth Cymru yn y maes yma yw tagfeydd – congestion, hynny yw. Gan bod Llywodraeth Cymru a’i rhagflaenydd y Swyddfa Gymreig wedi bod wrthi’n ystyried y broblem honedig yma ers 1991, byddwch yn meddwl bod gyda nhw pob ystadegyn fydde ei hangen arnynt.

Ond pan siaradais â Henry Small, yr unig ystadegydd trafnidiaeth sy’n gyflogedig gan Lywodraeth Cymru, ar 5 Rhagfyr 2012, dywedai wrthof:

  • Nid oes gyda Llywodraeth Cymru yr un ystadegyn tagfeydd
  • Nid oes gyda Llywodraeth Cymru modd o fesuro tagfeydd

A phan siaradais â Jay Symonds, ystadegydd trafnidiaeth yn Adran Trafnidiaeth Lloegr ar 18 Ionawr 2013, cadarnhaodd er bod Adran Trafnidiaeth Lloegr wedi dechrau profi ffyrdd o fesuro tagfeydd:

  • Profion ydyn nhw, nid modd cadarn o fesuro tagfeydd
  • Nad oedd Llywodraeth Cymru wedi ymwneud â’r profion hynny

Siaradais â fe eto ar 7 Gorffennaf 2014. Cadarnhaodd nad oedd Llywodraeth Cymru wedi dangos fawr o ddiddordeb yng ngwaith ei gyfadran sy’n ymchwilio mesuro tagfeydd.

Rhyfedd o fyd. Y cynsail mwyaf pwysig oll i wariant isadeilwedd mwyaf gan Lywodraeth Cymru yn ei hanes. A does ‘na ddim gronyn o dystiolaeth gyda’r Llywodraeth yn ei gylch.

Mae Llywodraeth Cymru yn smalio bod niferoedd trafnidiaeth yn ddigon da i fesuro tagfeydd. Down ni at yr honiad hwnnw mewn erthygl ddiweddarach. Digon yw dweud mae’n gwbl anghywir.

Honiad 2

Mae Llywodraeth Cymru yn mynnu bod tagfeydd ar draffordd yr M4 ger Casnewydd yn cael effaith andwyol ar economi Cymru. Er enghraifft:

Lle mae tagfeydd traffig yn cynyddu, gall hynny
effeithio ar gost trafnidiaeth i fusnesau, cymudwyr, defnyddwyr a pherfformiad economaidd…

Mae canfyddiad bod tagfeydd traffig yn rhwystro datblygiad economaidd yn Ne Ddwyrain Cymru…

Canfyddiad? Onid ydy Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i seilio polisi ar dystiolaeth a gwyddoniaeth, nid ‘canfyddiadau’?

Mae’n debyg ei fod e.

Mae Cod y Gwasanaeth Sifil (Lloegr) yn honni bod fersiwn gwahanol o’r Cod i weision sifil Cymru. Er hynny, nid wyf wedi gallu dod o hyd iddo; does ‘na ddim sôn yn ei gylch ar wefan y Llywodraeth. Ond gallem dybio ei fod yn debyg iawn i God Whitehall.

Yn y Cod hwnnw, mae gweision sifil i fod i:

rhoi gwybodaeth a chyngor, gan gynnwys cyngor i weinidogion, ar sail tystiolaeth, a chyflwyno’r opsiynau a’r ffeithiau yn gywir

ac i beidio ag:

anwybyddu ffeithiau anghyfleus neu ystyriaethau perthnasol pan yn rhoi cyngor neu yn gwneud penderfyniadau

Y rheswm fy mod yn ffyddiog bod y Cod i weision sifil yn debyg yw achos fe wnaeth Richard Thurston, Pennaeth Ymchwil Adran Addysg a Sgiliau Llwyodraeth Cymru, gyflwyniad am “Rôl tystiolaeth mewn polisi: perspectif Llywodraeth Cymru” ar 30 Ionawr eleni. Ac yn y cyflwyniad hwnnw, mae’n dyfynnu union yr un dyfyniadau (uchod) a geir yng Nghod Whitehall.

Yn ddiddorol digon, mae’r cyflwyniad yn dyfynnu neb llai na Carwyn Jones wrth iddo annerch Uwch Weision Sifil Llywodraeth Cymru:

dywedwch wrthom ni y ffeithiau; dangoswch y dystiolaeth sy’n tanlinellu’r opsiynau

Pa dystiolaeth sydd gyda Llywodraeth Cymru parthed yr effaith economeg tagfeydd honedig ar Gymru?

Dim oll – neu o leiaf, y nesaf peth i ddim oll. Dyma’r hyn y dywedodd Andy Falleyn, Dirprwy Cyfarwyddwr Adran Trafnidiaeth Llywodraeth Cymru, wrth iddo adolygu apêl am ymholiad Rhyddid Gwybodaeth:

Mewn perthynas â’ch trydydd cwestiwn parthed asesiadau economaidd, esboniwyd wrthoch bod peth o’r gwybodaeth oedd eisiau arnoch ar gael yn barod ar wefan M4 Corridor Enhancement Measures website, sefM4 CEM Package 1 Workbook [traffordd newydd]; M4 CEM Package 2 Workbook [gwelliannau i’r A48]; M4 CEM Package 3 Workbook [gwelliannau i’r M4]; a M4 CEM Package 4 Workbook [gwelliannau i drafnidiaeth gyhoeddus]…

Dwi [hefyd] wedi adolygu’r asesiadau economaidd a gwybodaeth cost-budd ychwanegol sydd gyda ni a sydd wedi’i neilltuo rhag ei ddatgelu a gallaf gadarnhau bod y gwybodaeth yma yn rhan angenrheidiol o’n gwaith i archwilio’n llawn y dewisiadau sydd o dan ystyriaeth am newidiadau a/neu gwelliannau i’r M4 yn ardal Casnewydd. Nid  yw’r gwybodaeth yma yn gyflawn a disgwyliwn newidiadau pellach iddo…

Na fydde datgelu’r drafftiau anghyflawn hyn er budd y cyhoedd cyn cyhoeddi dogfen derfynol oherwydd y credaf y bydde’r datgeliad yn rhwystro ein gallu i ddod i benderfyniad ystyriol er budd pobl Cymru

Yr wyf yn argymell i unrhywun sydd am wybod dyfnder a thrylwyredd dadansoddiad economeg Llywodraeth Cymru am y traffordd arfaethedig chwilio am y term “BCR” (Cymhareb Buddiannau a Chostau) yn y dogfennau (M4 CEM Package) uchod. Mae Cyfeillion y Ddaear Cymru wedi rhoi tystiolaeth ger bron Pwyllgor Amgylchedd y Cynulliad Cenedlaethol sy’n crynhoi’r dystiolaeth economegol.

Cofiwch, dyna gyfanswm yr holl ddadansoddiad economeg sydd erioed wedi’i gyhoeddi gan Lywodraeth Cymru a’r Swyddfa Gymreig am y traffordd, dros gyfnod o 23 o flynyddoedd.

Felly nad oes gyda Llywodraeth Cymru unrhyw ffordd o fesuro tagfeydd, ei sail bwysicaf oll dros adeiladu traffordd ar Wastadeddau Gwent. A nad ydy Llywodraeth Cymru, na’r Swyddfa Gymreig, erioed wedi cyhoeddi achos busnes nac Asesiad Buddiannau-Costau manwl dros adeiladu traffordd ar Wastadeddau Gwent, y rheswm mae lobiwyr busnes yn rhoi dros gefnogi’r cynllun.

Beth yn y byd ddigwyddodd i bolisi ar sail tystiolaeth? A sut mae gweision sifil yn cysoni gwasanaethu Gweinidogion â’r angen – o dan eu Cod gweithredol eu hunain – i sicrhau eu bod yn:

rhoi gwybodaeth a chyngor, gan gynnwys cyngor i weinidogion, ar sail tystiolaeth

Treth Tanwydd

Yn ddiweddar cyhoeddodd Canghellor Prydain y bydd treth tanwydd (cerbydau) yn cael ei rewi tan mis Mai 2015 “cyn belled ag yr ydym yn canfod yr arian i’w cyllido”. Mae’r AA a’r RAC ill ddau wedi croesawu’r datganiad, tra’n dal i gwyno bod treth tanwydd yn rhy uchel o hyd. A honnir y CBI mai “y penderfyniad cywir yw parhau â’r rhewiad mewn cynydd treth”. Y penderfyniad cywir – i bwy?

Wrth gwrs, dyw cwyno am gostau ‘uchel’ teithio mewn car ddim yn taro deuddeg. Os byddwn yn cymharu â’r cynydd mewn pris teithio mewn trên, bws neu goets, mae pris cludiant cyhoeddus wedi cynyddu llawer mwy(1) na theithio mewn car.

CostTeithio

Ond pa mor llesol yw hi i gymdeithas i leihau cost tanwyddau ffosil cludiant?

Yn gyntaf, bydd unrhyw gostyngiad mewn pris petrol yn cynyddu inertia’r cyfundrefn bresennol. Mae’n golygu y bydd pobl wedi’u clymu i isadeilwaith tanwydd ffosil y gorffennol, yn hytrach na dechrau ar drywydd carbon-isel neu yn ddi-garbon. Mae hynnyn yn ei dro yn newyddion drwg i’r economi yn y tymor hir. Os ydym yn ystyried ei bod yn hanfodol i’r byd symud at economi di-garbon yn y pendraw, ein dewis yw naill ai symud yn raddol i’r dyfodol carbon-isel, neu mewn cwymp sydyn fydd yn beryglus i’r economi a chymdeithas.

Yn ail, mae treth tanwydd yn dreth sy’n tynnu arian o bobl gyfoethog a’i ddosbarthu i bobl dlawd. Fel arfer, tua’r amser yma, bydd pawb yn sôn am Bopa Alys na fedrith ond gyrru i’r pentref lleol oherwydd nad oes bysiau a mae’n rhy fryniog i feicio. Ni honnaf nad oes yna bobl dlawd fydde’n elwa o leihad treth tanwydd. Ond mae’r budd iddyn nhw llawer yn llai nag yw e i bobl gyfoethog sy’n berchen ar gar, oherwydd mae pobl gyfoethog yn gyrru mwy a mae pobl dlawd yn colli i raddfa sylweddol uwch oherwydd y golled mewn trethiant cyffredinol (oherwydd pobl dlawd sy’n fwy dibynnol ar y gwasanaethau a ariennir gan dreth).

GwariantTanwydd

Gwariant wythnosol y teulu ar betrol/disel, fesul grŵp incwm(2)

Mae 25% o deuluoedd heb gar, gyda gwahaniaeth anferth rhwng pobl cyflog isel/uchel

NiferCeir
Nifer ceir/faniau y teulu, fesul grŵp incwm(3)

Yn ôl ystadegau Adran Trafnidiaeth Llywodraeth Prydain(4) mae canran treth pris petrol a diesel wedi dirywio’n dirfawr ers 2000. O uchafbwynt o 75/76%, canran treth pris tanwydd nawr yw 56/58%.

TrethTanwydd

Canran (%) o’r pris cyfan sydd yn dreth (treth tanwydd a Threth ar Werth)

Fel canlyniad o hyn oll, mae trethi amgylcheddol fel canran o drethiant cyffredinol wedi cwympo neu aros yn eu hunfan. Beth ddigwyddodd i addewid Llywodraeth Prydain “bydd canran treth sy’n dod o drethi amgylcheddol yn cynyddu”? Hawdd. Os na fedrwch gyrraedd y nod, symudwch chi y targed.

Mae’r Trysorlys wedi amcangyfri’r incwm na fydd yn dod i’r amlwg erbyn 2015 fel canlyniad peidio cynyddu treth tanwydd rhwng 2010 a 2015. Y cyfanswm? £22.6 billion. I roi hwn yn ei gyd-destun, arbedion honedig treth yr ystafell wely yw £500 million(5). A pha bris torri gwasanaethau bws o ardaloedd gwledig a thlawd Cymru ble mae cludiant yn broblem llawer mwy dwys – oherwydd diffyg treth yn dod i’r Trysorlys ?

Mi ydw i felly yn gobeithio na fydd y Canghellor yn dod o hyd i’r arbedion fydd yn ei alluogi i roi’r cildwrn hael, haerllug yma i’r lobi gyrru or-bwerus.

Nodiadau

  1. Tablau TSGB0122 a 0123
  2. Tabl A6
  3. Tabl A47
  4. Tabl ENV0105
  5. Annex A